Czytania: Prz 31, 10-13. 19-20. 30-31; 1 Tes 5, 1-6; Mt 25, 14-30

Przestroga przed nieuważną lekturą

Tej Niedzieli, Liturgia Słowa wystawiać może wysłuchujących czy czytających jej teksty na próbę uważności. Jak to ostrzeżenie należałoby odczytywać? Ano tak, że jeśli ktoś, z przywołanego przez Kościół tekstu z Księgi Przysłów zrozumie jedynie to, że jej autor natchniony, pośrednio i co do zasady poucza kobiety, jak one powinny budować relację z mężczyzną, albo o tym, co jest kobiety naturalną kompetencją, która winna być przez nią doskonalona w praktyce i w relacji z mężczyzną, to taki człowiek zatrzyma się jedynie w przedsionku Liturgii Słowa. I stanie przed zamkniętymi drzwiami do niedzielnego, duchowego przekazu, spisanego przez autora natchnionego dla pożytku duchowego, nie tyle kobiet, ale każdego człowieka wiary. 

Uważny czytelnik albo słuchacz tego niezwykłego tekstu zauważy zaś, że w sensie biblijnym, najcenniejszą perłą, posiadaną przez kobietę, opisaną w tym starotestamentowym tekście nie jest jej „wzorcowa” relacja z mężczyzną i wypełnianie codziennych, domowych obowiązków. Tą perłą bohaterki pierwszego czytania jest jej bojaźń Boża. Te dwa słowa otwierają okno dla właściwej perspektywy i znaczenia nie tylko pierwszego czytania liturgicznego z tej Niedzieli, ale całej Liturgii Słowa. 

Bojaźń wobec Boga, dobra do Jego doświadczenia

Bojaźń Boża, sama w sobie, jest i starotestamentową i nowotestamentową nauczycielką uważności duchowej dla człowieka wiary. Posiadającemu ją, pozwala ukształtować na sposób duchowy, w dobry sposób przeżywanie codzienności. Człowiek wiary, praktykujący Bojaźń Bożą, dopuszcza do swojego życia, do swojego postępowania Jego duchową Obecność. Człowiek ten, przeżywa swoje istnienie w duchu i w Bożej Obecności. 

Bojaźń Boża powoduje, jeśli jeszcze człowiek nie przeżywa swojego istnienia w ciele z Miłości do Boga i dla Boga, że pragnie on, albo i postępuje on nie inaczej, jak dobrze, gdyż wiąże się z Dobrem. A, to znaczy, że jego działanie jest zgodne z Duchem Bożym, bo daje on miejsce Dobru w swoim duchu, a Bóg Jest Istotą duchową i osobową. Tak, dokonuje się przemiana człowieka wiary w osobę duchową, na obraz i podobieństwo Boga. 

Do takiego postępowania jednym wystarczy wiedza co do tego, że Bóg Jest dobry i Jest Dobrem, a człowiek jest na Jego obraz i podobieństwo. Stąd jest ten wniosek, że nie dozna i nie odczuje człowiek spełnienia bez takiego postępowania w swojej codzienności i bez dokonywania wyborów takich, jakie i Bóg byłby dokonywał, gdyby był istotą ludzką. Gdyby był istotą duchową, ale przeżywającą swoje istnienie w ciele. Tego dokonał Jezus: będąc człowiekiem, przeszedł przez życie dobrze czyniąc. A, to oznacza nie co innego, że przeżywał Swoje Istnienie w ciele, jak każdy człowiek, ale na sposób duchowy, a zatem w pełni taki, jak bytuje Duchem Dobra Bóg. Dla człowieka wiary, Jezusa Istnienie Jest najdoskonalszym przykładem doświadczenia Boga. Postępując dobrze, Jezus uosabiał Boga już w przeżywanym przez Niego Istnieniu własnym i w ciele, gdy Bóg Jest Istotą osobową, ale i tylko i aż duchową.

Tylko postępując dobrze, choćby w duchu Bożej bojaźni, człowiek przeżywa swoje istnienie niejako przed Obliczem Boga, z Jego duchowym udziałem i z Jego przemieniającą człowieka, Boską Obecnością. Bo, Jest to Obecność przemieniająca człowieka w bożego syna i syna człowieczego, zgodnie z logiką Dobra, obrazowaną historią biblijną i ewangeliczną Jezusa. Dał tego dowód na Górze Tabor, Górze Przemienienia. I, ostatecznie, to o tym jest Liturgia Słowa z Trzydziestej Trzeciej Niedzieli zwykłej. Bo już bojaźń Boża bohaterki niedzielnego, pierwszego czytania, jest o dobrym przeżywaniu przez człowieka wiary swojego istnienia, bo przed Bożym Obliczem i w Bożej Obecności.

Teksty liturgiczne tej Niedzieli, jeśli człowiek podąży za logiką ich Ducha, a nie swoich wyobrażeń o ich istocie i znaczeniu, i nie za źle rozumianą tradycją, mogą otworzyć serce człowieka i jego świadomość. A, nadto i przede wszystkim, jego postępowanie mają związać i nakierować na Bożą Obecność. Nawet, jeśliby człowiek nie miał pewności, albo miał wątpliwości, czy Jestem Który Jestem uczestniczy w jego życiu, to bojaźń Boża nauczy Go rozpoznawać Bożą Obecność w przeżywanej codzienności, w jej wydarzeniach i faktach. I to wtedy, nie ukryty obok człowieka będzie Jestem Który Jestem, ale będzie w duchu człowieka wiary. Bo, takie podejście, które obrazowane jest pojęciem Bożej bojaźni jest skutecznym zaproszeniem Bożej Obecności. I, człowiek wiary będzie o tym wiedział, bo będzie rozpoznawał duchowy smak Obecności Jestem Który Jestem. 

Bojaźń Boża nie jest synonimem braku wolności i rozwagi

Ważne to, tytułowe stwierdzenie, bo duchowe określenie: bojaźń Boża, jest w Starym Testamencie fundamentem właściwej relacji człowieka z Bogiem. I to takiej relacji, która ze względu na właściwą, duchową i wewnętrzną postawę człowieka, zapewnia mu spełnienie się dla niego Obietnicy, danej przez Boga Abrahamowi i wszystkich jego potomków, w każdym pokoleniu. Także tę, powtarzaną w nowy, bardziej duchowy sposób przez Mojżesza, a w pełni duchowy przez Jezusa, choćby w Jego nauce błogosławieństw. Bojaźń Boża to wskazówka wielu, biblijnych autorów natchnionych, tożsama zarówno mężczyznom, jak i kobietom. Bo to, jak w warstwie społecznej mężczyzna i kobieta dzielą się zadaniami i obowiązkami, ma drugorzędne znaczenie w perspektywie zbawienia, czyli osobistego Dobra człowieka. Ze względu na Boga, człowiek służący Bogu, będzie służył też drugiemu człowiekowi i nie będzie traktował innego człowieka, jak swojego sługę. Nikt nie będzie traktował nikogo, jak bezwzględnie zobowiązanego do służby właśnie jemu, i to według przez siebie ustalanych standardów, a nie współistnienie w tej samej rzeczywistości i tak, jakby wspólnie stawali obaj przed Bożym Obliczem.  

Praktykowanie tej wskazówki przez człowieka wiary, w jego codzienności, zapewnia mu to, że nabędzie umiejętności przeżywania swojego istnienia przed Bożym Obliczem, w Obecności Boga. Dlatego też, ważnym jest to podkreślenie: Człowiek, żyjący w Bożej Obecności, czyż może obawiać się, że Bóg zaskoczy go tak, jak mógłby to zrobić bezwzględny, a może i brutalny Pan jego życia i śmierci? Paweł zdaje się przekonywać, że młody Kościół Tesaloniczan nie powinien się bać, bo bojaźń Boża już jest przez nich praktykowana. Bo, bojaźń Boża jest, jak rozświetlanie sobie przez człowieka wiary swojej codzienności, jak stawianie pewnych kroków swoim postępowaniem, które jest dobre i jest nakierowane na Dobro, nie wyłącznie własne i jak je ktoś może rozumieć, ale zbliżające się do Dobra Boga i zbliżające ludzi do siebie. 

 Czy człowiek, żyjący z pełną świadomością i z własnego, duchowego wyboru przed Bożym Obliczem, będzie obawiał się, że jego postępowanie nie zyska akceptacji Bożej. Odpowiedzi możemy szukać w niedzielnej Ewangelii. Bowiem, stan takiej świadomości i takiego wyboru człowieka, relacjonuje i uświadamia przypowieść, opowiedziana przez Jezusa Jego uczniom o dobrym spożytkowaniu swojego istnienia i to pomimo nieobecności Pana. Bo, przecież ta przypowieść jest o tym, że dwóch poddanych, mimo nieobecności Pana, postępowało tak, jakby nigdy ich nie opuszczał. I przypowieść jest też o tym, że jeden z poddanych uznał, że nieobecność Pana usprawiedliwia jego bezczynność. W tym, możemy odnaleźć kontynuację logiki postępowania panien, oczekujących na przybycie Oblubieńca – co relacjonował Ewangelista Mateusz ubiegłej Niedzieli. Tej Niedzieli, również przypowieścią, ale nieco inaczej opisana została ta sama, duchowa kompetencja człowieka wiary, jaką jest bojaźń Boża. Ta, okazuje się, że nie jest dowodem na bezmyślność człowieka, ale dowodem jego głębokiej roztropności, a wprost mądrości w działaniu. Owocem takiego podejścia i takiego działania, jest zyskanie przez człowieka nieoczekiwanie więcej Dobra, niżby mógł on oczekiwać od życia, a raczej od Boga i Pana. 

Tradycja, zwyczaje, obyczaje w zderzeniu z bojaźnią Bożą

Choć realia kulturowe starożytnego Bliskiego Wschodu nakładały na kobiety i mężczyzn odmienne role społeczne, a z nimi także prawne, to w najgłębszym wymiarze religijnym wewnętrzna postawa czci i wierności wobec Stwórcy obowiązywała każdego człowieka bez rozróżnienia na płeć. Takie rozumienie relacji z Bogiem, mogła być i była gubiona przez człowieka, a często przez liderów społeczności Ludu Wybranego. 

Gubiono jakże często w rozumieniu tradycji w kontekście wiary w Boga Jedynego, co podnosili starotestamentowi prorocy, iż cześć i wierność wobec Stwórcy, czyli bojaźń Boża, nie tylko kształtuje relację człowieka z Bogiem. Bojaźń Boża, to właśnie ten rodzaj duchowego napięcia, duchowej uważności na to, czego Bóg może oczekiwać od człowieka w jego w codzienności i to w relacji do Boga i jednocześnie (!) do innych ludzi. Bojaźń Boża, dobrze praktykowana bowiem, wykuwa w codziennej praktyce wzajemny szacunek i świadczenie Dobra w relacji człowieka z drugim człowiekiem, ze względu na Boga. A w ten sposób, tylko i wyłącznie, człowiek może się stawać na obraz i podobieństwo Boga, bo wtedy człowiek udzielający się Dobrem Boga i Bóg udzielający się odwiecznie i nieustannie Dobrem właśnie człowiekowi, stają się jedno. 

Bo ta pierwsza relacja – człowieka z Bogiem, jeśli oddaje prawdę o Dobru Boga i, w której człowiek składa nieodwołalnie swój akt wiary, staje się przemieniającą jego relację z innymi ludźmi, a także jednocześnie jest przemieniająca myślenie i zaangażowanie człowieka wiary wobec codzienności. A w niej, wobec przyjętych na siebie obowiązków, przydzielonych zadań. I, na wzajemne świadczenia Dobrem, wynikające z porządku społecznego, kulturowego i wypełniając go dobrym postępowaniem, każdy człowiek wiary musi widzieć nie przez pryzmat tego, co sam uważa za dobre dla siebie. Człowiek przyjmuje wtedy to, co Bóg uznałby za Dobre: i wobec siebie samego i dla drugiego człowieka, i dla innych, z którymi los styka człowieka w jego codzienności. To klucz do zrozumienia, dlaczego autor natchniony mówi o kobiecie w tekście z Księgi Przysłów – bo jest to znakomity przykład także dla mężczyzn, by oderwali się od swojej roli, jak często on samo to widzi i, jak to często widzi to tradycja społeczna, albo i źle rozumiana tradycja religijna, a w tym kto: mężczyzny, jako co do zasady głowy rodziny i co do zasady, niejako z natury – autorytetu. Kobieta, gdy poddaje swoje istnienie Bożej bojaźni, jest dobrym człowiekiem i może być wzorem dla męża. 

Czy kobieta winna służyć jedynie mężowi, by zasłużyć na pamięć potomnych

Stary Testament wielokrotnie stawia kobiety jako wzór bogobojności, często w kontrze do mężczyzn, którzy w danej sytuacji tę postawę zatracili. Wiele jest tego przykładów w Biblii. Dość przywołać dwie położne egipskie, których imiona zapamiętała historia biblijna i historia zbawienia. A ich dokonania, mimo tego faktu, że nie należały, formalnie, do Ludu Wybranego, zostały uznane za wielce zasługujące na cześć i pamięć w historii Izraela. Były to Szifra i Pua, które sprzeciwiły się potężnemu władcy Egiptu, gdy nakazał on zabijać nowonarodzone dzieci płci męskiej, pochodzenia żydowskiego. Tekst biblijny z Księgi Wyjścia, wprost wskazuje na ich głęboko religijną motywację i praktykowaną wiarę: „Lecz położne bały się Boga i nie uczyniły tak, jak im nakazał król egipski.” (Wj 1,17) 

To historia kobiet, położnych egipskich, dzięki którym zachował życie Mojżesz, wielki patriarcha i przywódca Ludu Wybranego, któremu Bóg pierwszemu objawił Swoje Imię i któremu Bóg powierzył uwolnienie, z Jego Boską pomocą, Izraela z egipskiej niewoli. To on dostąpił zaszczytu spisania Dekalogu, depozytu Dobra dla Izraela i znaku wierności Boga i Jego Przymierza z Ludem Wybranym. 

I też ta historia pozwoli zrozumieć lepiej o czym jest słynny poemat na cześć idealnej kobiety, jaki jest przedmiotem pierwszego czytania liturgicznego tej Niedzieli. Kończy się on przecież jednoznaczną puentą teologiczną: „Kłamliwy wdzięk i marne jest piękno, lecz niewiasta, która boi się Pana, zasługuje na pochwałę” (Prz 31,30). Bojaźń Boża jest tu kluczem do jej mądrości i zaradności, bo jest ona motywacją do działania, zasługującego na pochwałę. Bojaźń boża, to jest papier lakmusowy relacji kobiety z Bogiem. A nie jest tym wskaźnikiem, jakkolwiek, zadowolony lub niezadowolony mąż kobiety z powodu tego, jak kobieta miałaby wypełniać „małżeńskie obowiązki”. W perspektywie wiary, pierwotnym jest bojaźń Boża, która jest początkiem i drogą udzielania się Dobrem, Które utrwala pamięć o człowieku, postępującym w zgodnie z Duchem Dobra, Który z Boga Jest. 

Nie tylko mężczyzna, ale i kobieta wodzem i częścią rodowodu Jezusa

Za dni autora natchnionego Księgi Przysłów, był system patriarchalny, a ten nie ułatwiał ujawniania się wielkich kobiet i zapisów ich życia w historii Izraela. Może tym bardziej, warto przytoczyć historie życia trzech kobiet w przywołanym wyżej kontekście: kobieta miła Bogu, to nie jest kobieta uważna na wyłącznie zasłużenie na zadowolenia i satysfakcji męża. Bo, kobieta w niczym nie musi i nie ustępuje mężczyźnie, by być pomijaną w jakimkolwiek aspekcie życia społecznego. Tymi kobietami, których historie życia warte są przywołania, to: Debora, Estera i Rut. Te trzy kobiety udowodniły, że odwaga, mądrość i wierność mogły wynieść tak samo kobietę na szczyty nie tylko władzy, ale również autorytetu. I to mimo tego, że w systemie patriarchalnym, tradycja zdawała się przypisywać takie, społeczne zasługi i zaszczyty, jedynie mężczyznom. 

Pierwsza z nich, Debora, żyła w okresie Sędziów, czyli jeszcze przed ustanowieniem królestwa Izraela. Była ona jedyną kobietą w historii Ludu Wybranego, pełniącą najwyższą funkcję polityczną, sądowniczą i religijną w starotestamentowym Izraelu. Cieszyła się tak ogromnym autorytetem wśród całego ludu Izraela, że Barak - wódz armii izraelskiej - odmówił pójścia na wojnę z Kananejczykami, jeśli Debora nie pójdzie razem z nim. I to była dobra decyzja, gdyż Debora strategicznie zaplanowała bitwę i co więcej, osobiście wyruszyła na pole walki. Przyniosło to Izraelowi zwycięstwo nad Kananejczykami i nadto, aż 40 lat pokoju. Drugą z wymienionych i wyróżnionych wyżej kobiet, była Estera. Mimo tego faktu, iż była sierotą z plemienia Beniamina żyjącą w perskiej diasporze, która dzięki swojej niezwykłej urodzie i wdziękowi została żoną perskiego króla Kserksesa.

Historia biblijna ujawnia to, że gdy potężny urzędnik Haman uknuł spisek mający na celu całkowitą eksterminację Żydów w imperium, Estera zaryzykowała własne życie. Złamała surowy protokół dworski, wchodząc do króla bez wezwania (za co groziła kara śmierci). Dzięki swojemu sprytowi dyplomatycznemu zdemaskowała Hamana, doprowadziła do jego upadku i uzyskała dla Żydów prawo do obrony, ratując ich przed całkowitą zagładą.

I na koniec Rut, Moabitka, co oznaczała dla Izraelitów pochodzenie pogańskie. Ona, po śmierci izraelskiego męża, zdecydowała się nie wracać, jak jej dwie siostry do swojego ludu, do Moabu. Postanowiła pozostać wraz ze swoją, owdowiałą teściową, Noemi. To wtedy, wypowiedziała wobec Noemi znamienne i sławne do dziś słowa: "Twój naród będzie moim narodem, a twój Bóg moim Bogiem." Przykład życia i wyborów, dokonywanych przez Rut jest symbolem absolutnej lojalności i skromności, co jakże jest bliskie w perspektywie duchowej Bojaźni bożej. To w tym duchu, aby utrzymać siebie i swoją teściową przy życiu, zbierała ona kłosy na polu zamożnego Booza. Ten zaś, urzeczony jej szlachetnością, skorzystał z prawa wykupu. To prawo w tradycji Izraela było pokrewnym prawu lewiratu, według którego brat zmarłego poślubiał jego małżonkę, by przysporzyć potomstwa bratu. Zgodnie z tym prawem, Booz poślubił Rut. A w konsekwencji tego zdarzenia Rut, lojalna wobec Boga, Którego wzięła za świadka dla swojego dobrego postępowania, choć cudzoziemka, to jest prababką wielkiego króla Dawida i przywoływaną w Ewangelii ważną osobą w rodowodzie Jezusa.

Jezus i Jego, pierwotny Kościół zdecydowanie w sprawie kobiet

Jezus, działał jako nauczyciel Prawa w realiach czasu, w którym rabini i kapłani pouczali: "Nie rozmawiaj zbyt wiele z kobietą na ulicy" oraz "Lepiej spalić słowa Tory, niż przekazać je kobiecie". To przywołanie, pozwala lepiej zrozumieć miłość do źle rozumianej tradycji i do rewolucji w jej rozumieniu w Osobie Jezusa. Jego nauka, a jeszcze bardziej Jego zachowanie mogło być obyczajowym wstrząsem dla tej części ówczesnego społeczeństwa, skupionego wokół Świątyni Jerozolimskiej i środowiska kapłańskiego, jakim otaczali się arcykapłani Kajfasz i Annasz. 

Kim jest zaś kobieta w nauczaniu Jezusa, znakomicie obrazuje choćby to jedno wydarzenie: spotkanie z Samarytanką przy studni Jakuba. Ten jeden obraz łamie trzy skostniałe rozumienia w odniesieniu do płci, religii i moralności. Tu trzeba przypomnieć, że Samarytanie przez Żydów byli uważani nie tylko za heretyków, ale i wrogów. Nadto spotkana kobieta, z którą to Jezus zainicjował rozmowę, miała z punktu widzenia tradycji religijnej, niezwykle skomplikowaną przeszłość. Miała bowiem pięciu mężów, a nawet z obecnym partnerem żyła bez formalnego ślubu. A Jezus pierwszy do niej się zwraca i prosi o podanie Mu wody, by mógł się napić. Dla osób postronnych tamtego czasu, przywiązanych do tradycji społecznej i religijnej, było to wprost szokujące zachowanie. Bo, Żydzi nie chcąc zaciągnąć grzesznej nieczystości, nie mogli używać jakkolwiek naczyń samarytańskich. Jezus odrzuca tę fałszywą tradycję, w której Bóg nie Jest wspólnym Dobrem. On, rozpoczyna z Samarytanką głęboką dyskusję teologiczną, jakiej nie prowadził dotąd nawet z mężczyznami, ze Swoimi rodakami z Judy. A nawet więcej – i to jest kardynalny fakt z tego wydarzenia - Jezus właśnie kobiecie i to Samarytance, czyli z punktu widzenia Judejczyków cudzoziemce o bardzo wątpliwej reputacji – po raz pierwszy objawia, że jest Mesjaszem. Co więcej jeszcze, spotkana przez Jezusa Samarytanka stała się pierwszą ewangelizatorką Samarii. To ona przyprowadziła do Jezusa mieszkańców miasta, w którym mieszkała. 

Po wniebowstąpieniu Jezusa zaś, pierwsi chrześcijanie rozważnie i konsekwentnie wcielali Jego naukę w codziennym, wspólnotowym życiu. W listach apostolskich Pawła można znaleźć jednoznaczne dowody na to, że kobiety pełniły fundamentalne, wprost liderujące role w nowo powstających, lokalnych Kościołach. Pierwszą z nich, wartą przywołania jest Febe. To chrześcijanka z Koryntu, a dokładniej z portu Kenchry, która została opisana przez Pawła Apostoła w jego liście, skierowanym do młodego Kościoła w Rzymie. (Rz 16,1-2). Paweł nazywa ją diakonem. To ten sam termin, jaki był stosowano do mężczyzn, pełniących religijne, można powiedzieć, kościelne urzędy we wspólnocie religijnej. Ważnym jest też podnieść, że to właśnie Febe powierzono niezwykle odpowiedzialne zadanie, jakim było osobiste dostarczenie listu Pawła z Koryntu do Rzymu. A zaznaczyć trzeba, że w tamtych czasach kurier to nie tylko listonosz. Kurier musiał ten list publicznie przeczytać wspólnocie, a potem jego słowa objaśnić, przybliżyć intencje autora. Osoba ta musiała głęboko rozumieć naukę Pawła, bowiem kurier musiał też odpowiadać na pytania słuchaczy. Febe była więc pierwszą, przez samego Pawła Apostoła autoryzowaną nauczycielką duchowego przekazu Pawła i jego listu, który zasadnie uznaje się za najważniejszy teologicznie w jego apostolskim, nauczycielskim dorobku. Takich, znakomitych przykładów wielkich osobowości kobiet w pierwotnym Kościele było znacznie, znacznie więcej. 

A w zakończeniu tych rozważań trzeba powiedzieć, że to, co niewidzialnie, w tajemniczy sposób łączy i kobiety, i mężczyzn w perspektywie wiary w Boga Jedynego jest duchową bohaterką tekstów Liturgii Słowa z Trzydziestej Trzeciej Niedzieli zwykłej – to bojaźń Boża. Ona uczy człowieka wiary, bez rozróżniania na jego płeć, przeżywać swoje istnienie w ciele, świadomie i przed Obliczem Boga. A, to jest jednoznacznie rozumianym przeżywaniem istnienie przez człowieka na sposób duchowy. I to trzeba podkreślić, że ten duchowy sposób przeżywania istnienia przez człowieka, jest tożsamy z przeżywaniem go na obraz i podobieństwo Boga, w zgodzie z pierwotnym i odwiecznym planem Stwórcy, by i człowiek doświadczył, jak On całego Dobra. Tak, Bóg z pomocą człowieka, może udzielać się całym Dobrem, Którym On Jest. I tak tylko, człowiek wiary staje się na Jego, Boski obraz i podobieństwo.Tylko na tej drodze, zyskać może dla siebie życie przemienione w wieczne - gdyż człowiek w tajemniczy, ale odczuwany przez niego sposób, uczestniczy w bytowaniu Samego Boga. 

Andrzej Roter